Bij de voorplaat

Op de voorplaat de RK Kerk van Houten. Elders in dit nummer vindt u ook enkele artikelen die aan de kerk en het geluid gewijd zijn. Aangezien er geen foto's bij waren ben ik er op een zaterdag maar eens heen gereden en ik heb het een en ander kunnen bekijken. Ook kreeg ik een boek mee over de parochie Houten. In dit boek trof ik ook een stukje aan over de geschiedenis van het gebouw dat ik u niet wil onthouden.

De plannen om een nieuwe kerk met pastorie te bouwen rijpten in de jaren zeventig van de 19^e eeuw. De behoefte aan een nieuwe kerk was ontstaan doordat de aanwezige kerk in verval raakte en te klein werd voor de parochie. Ook was er behoefte aan een nieuwe pastorie. Het terrein ten oosten van de bestaande kerk was al in het bezit van de parochie en was groot genoeg om een nieuwe kerk te bouwen.
In juli 1879 besloot het kerkbestuur het plan voor een nieuwe kerk met pastorie verder uit te werken. Na een voorbereidingstijd van 3 jaar werd in oktober 1882 definitief tot de bouw besloten. Voorwaarde was wel dat voldoende geld bijeen gebracht moest worden om het plan te realiseren en alle kosten, die er verder mee gemoeid zouden zijn, te kunnen betalen. Er werd een fonds gevormd met als uiteindelijk resultaat een kapitaal van 70.000 gulden.
In overleg met het aartsbisdom werd Alfred Tepe aangezocht als architect. Deze had zich in 1872 in Utrecht gevestigd en was lid geworden van het in 1869 in die stad opgerichte Sint Bernulphusgilde. Het doel van dit gilde was de kerkelijke kunst tot nieuw leven te brengen, geïnspireerd op de middeleeuwse voorbeelden. Tepe maakte eerst een schets van een neogotische kerk met een hoge vrijstaande westtoren. Het bijeengebrachte kapitaal was echter niet toereikend genoeg om dat ontwerp te kunnen realiseren. Daarom werd de architect uitgenodigd een goedkoper plan te maken. Dat idee werkte hij uit en legde een schets daarvan voor aan het kerkbestuur. Het bestuur stemde in januari 1883 met het nieuwe ontwerp definitief in. De architect kreeg wel de opdracht kerk en pastorie zodanig in het terrein te situeren, dat achter de nieuwe kerk voldoende ruimte zou overblijven voor een zusterhuis.
De parochiekerk heeft de bouwvorm gekregen van een neogotische driebeukige kruisbasiliek, met een vijfzijdig gesloten koor met zijkapellen. Een basilicale ruimtevorm betekent dat het middenschip (ook lichtbeuk genoemd hoger is dan de zijbeuken en bovenin eigen vensters heeft.
De achthoekige kruisingstoren (op de kruising dus van middenschip en dwarsschip) is ontworpen naar voorbeelden die de architect gevonden heeft in een reeks dorpskerkjes in de Ardennen. Door deze kruisingstoren werden de hoge kos ten van een vrijstaande toren uitgespaard. Van zijn ongeveer 70 in ons land ontworpen kerken paste Tepe deze oplossing alleen maar toe bij zijn kerk in Houten. Andere architecten pasten dit principe wel meer toe, ook in vierkante of ronde vorm.
Niet alleen vanwege de bouwvorm behoort de kerk van Houten tot één van de belangrijkste van Tepe's scheppingen, maar ook om haar aan het romaans ontleende decoratieve elementen zoals lisenen, boogfriezen en kleine ronde licht beukvensters is deze kerk een uitzonderlijk gebouw in zijn totale werk.
Een lage tussenbouw verbindt de kerk met de pastorie. Hierin is niet alleen de sacristie ondergebracht, maar tegenwoordig ook de dagkapel en het parochiecentrum.
De aanbesteding van kerk met pastorie vond plaats op 6mei 1884. De bouw werd gegund aan de laagste inschrijver, Jacobus Augustinus van Straaten uit Utrecht. Deze verplichtte zich daar door het werk uit te voeren voor het totaalbedrag vanf 70.404,54.
Nadat de aannemer op 4 juni 1884 met de bouw begonnen was, werd op 2 juli van dat jaar de eerste steen gelegd. Deze plechtigheid vond plaats op de feestdag van Onze Lieve Vrouwe Visitatie (de herdenking van de ontmoeting tussen Maria, de moeder van Jezus, en haar nicht Elisabeth, de moeder van St. Jan de Doper).
De plechtige inwijding van de kerk door de aartsbisschop van Utrecht, mgr. Petrus Mathias Snickers, was op donderdag 8 oktober 1885. Het gebouw werd volgens vaste riten geconsacreerd. De kerkwijding was voor dc parochie een feestelijke gebeurtenis. In zijn predikatie zei pastoor Bergmann: ,,Niet wij hebben het gepresteerd, maar Christus”.
Na afloop van de wijdingsceremonie werd voor het eerst een mis daarin opgedragen. Hieraan konden alle aanwezigen deelnemen. Voor de parochianen betekende dit dat zij voor het eerst hun nieuwe kerk van binnen konden zien. Een kerkwijding betekent tevens de plechtige ingebruikneming van het kerkgebouw door de plaatselijke parochie. Dat gebeurde in Houten niet op dezelfde dag, maar op zaterdag 10 oktober.
Tepe leverde zijn kerk witgepleisterd op. De afwerking en decoratie liet hij over aan zijn gildenbroeders.
De kerk had bij de bouw 280 zitplaatsen. Het ging hierbij alleen maar om eikenhouten banken in het middenschip. Deze waren voor 2.920 gulden gemaakt door Th. Vos. Naarmate er behoefte kwam aan meer plaatsen, werden banken bijgemaakt van geschilderd hout en neergezet in de zijbeuken. Weer later kwamen er ook banken in de dwarspanden. In 1909 bedroeg het aantal plaatsen 332. Tegenwoordig zijn dat er 504.
Vanaf de ingebruikneming werd de kerk verlicht door middel van olielampen. In 1921 werd het kerkgebouw op het in die tijd in het dorp aangelegde elektriciteitsnet aangesloten en de verlichting daarop aangepast.
Sinds 10 februari 1976 staat het gebouw op de lijst van beschermde monumenten ter plaatse. Het hele gebouw valt onder de Monumentenwet, maar de bescherming beperkt zich tot het exterieur. Het interieur behoort daar niet toe. Dat heeft te maken met de kaalslag van de vijftiger en zestiger jaren en door het in hoofdzaak in wit overschilderen van de muren, gewelven en pilaren. Het interieur heeft daardoor alles van zijn oorspronkelijke karakter verloren.
In de kerk is onlangs de geluidsinstallatie vernieuwd en daarover leest u elders in dit blad. Ook zijn ruim 30 luisteraars aangesloten op kerktelefoon die hier veelvuldig gebruik van maken. Verder is het mogelijk van diensten een bandopname of een CD-opname te maken. Met name bij bijzondere diensten wordt hiervan gebruik gemaakt.

Jan Huls