Daar sta je dan

De lectortrainingen Neem en Lees helpt lectoren in de kerkdienst uit de Schrift te lezen. Het draait om het begrip van de tekst en de juiste presentatie.

Sinds vijftien jaar bekwaam ik schriftlezers voor hun taak. Gaandeweg zijn collega-theologen in dit werk gaan delen. Na 125 trainingen en vijf drukken van de Gids voor schriftlezers draag ik de fakkel over aan de volgende generatie. Tijd om de balans op te maken.
Het bijzondere van het lectoraat is dat ‘gewone’ gemeenteleden actief deelnemen aan de verkondiging. Voor mij heeft het een meerwaarde om het Woord van God nu eens niet uit de mond van een beroeps- christen te horen. Hier blijkt de kracht van het priesterschap van de gelovigen, tenminste als het ambachtelijk gebeurt. De training van schriftlezers is dan ook je reinste gemeenteopbouw.

Plezier

Laten wij de rol van lector of lectrix eens nader bekijken. In Dienst boek - een proeve, deel II (p. 575) staat een gebed bij de toewijding van een lezenaar. Uit de toelichting blijkt dat zowel predikant als schriftlezer achter de lezenaar of katheder optreden. Dit gebed vraagt om ‘vervulling met de heilige Geest van alle dienaren die hier Gods Woord zullen bedienen, opdat zij spreken als gezanten van Jezus Christus, met wijsheid, vrijmoedigheid en blijdschap ...’. Hier worden dus ook schriftlezers drie deugden toegedacht.
Als eerste wijsheid: inzicht in de bijbeltekst. De lectrix moet verstaan wat zij leest, willen de hoorders de boodschap vatten.
Als tweede vrijmoedigheid: het vergt lef om je zichtbaar voor aller ogen op te stellen, oogcontact te maken en je stem te verheffen.
Als derde blijdschap: de ware lector heeft er plezier in, in alle bescheidenheid zal hij zelfs van zijn rol genieten.
Inzicht, lef en plezier, deze drie. Door ervaring op te doen, door scholing en door elke lezing opnieuw hardop te oefenen, kunnen lectoren in hun rol groeien. Maar zonder enige aanleg zal het niet gaan. Bijbels gesproken behoort het lectoraat tot de charismata, en die krijgen we geschonken zoals het de Geest goeddunkt.

Ontmoeting

Schriftlezen vraagt een dubbele vaardigheid. Enerzijds het vermogen om zich in te leven in een vreemde tekst. De lezer moet oog hebben voor de opbouw en de dynamiek van een bijbelgedeelte. Een houding van verwondering: versta ik wat er staat? Kortom, een schriftlezer is een goed verstaander.
Tegelijk komt het aan op de presentatie. Op een ontspannen houding, op adem- beheersing en stemgebruik, op uitspraak en spreektempo. Oog hebben voor de hoorders maar ook voor klemtonen en het effect van stiltes. Bij de overdracht is de lector zelf het instrument.
Een logische consequentie is dat de lectorentrainingen van Neem en Lees door een theoloog én een logopedist worden gegeven. De theoloog let daarbij vooral op het verstaan van de te lezen teksten en op de rol van de lezer. Aandachtspunten zijn: in welke context staat de bijbelperikoop? Met wat voor soort tekst heb je te maken? De bijbel is een kleine bibliotheek, met tal van literaire genres. Wat is de boodschap? Hoe is de perikoop opgebouwd? Waar vallen cesuren in de tekst en dus pauzes in de voordracht? Zijn er trefwoorden die vaker voorkomen? Onderschat niet de kracht van beelden. Heeft de lezer zelfde beelden in de tekst voor ogen?
Dit klinkt allemaal erg technisch, maar in wezen gaat het om het vermogen zich in te leven in eeuwenoude teksten. Naarmate de schriftlezer zich heeft ingeleefd, zal de voordracht met meer expressie gebeuren. Zo raakt de schriftlezer nauw betrokken bij het geloofsgeheim. Zijn of haar rol is dan ook om te bemiddelen in een ontmoeting van de hoorders met de tekst en, als de Geest het geeft, met de levende Heer zelf. Dat maakt dat de schriftlezing in de gemeente met verwachting is omgeven en dat lectoren vanouds in aanzien zijn.
In de training van schriftlezers bewaakt de logopedist de lichamelijke aspecten en de techniek van het spreken in het openbaar. Ook daar komt heel wat bij kijken, bijvoorbeeld: hoe staat de lezer erbij? Voldoende ontspannen? Wat drukt zijn of haar kleding uit?Valkuilen bij het spreken zijn: monotonie van de voordracht of juist te veel nadruk. Verder, wegzakken van de stem aan het eind van de zinnen, het zogenaamde nachtkaarseffect, of een overdreven vroom en dierbaar toontje. Veel beginners moet leren articuleren (op het overdrevene af) en om hun stemvolumes aan de ruimte aan te passen (heb het lef om je stem te verheffen!).
Schriftlezen maakt deel uit van de liturgie en die speelt zich dikwijls in monumentale ruimten af. Dan kun je niet volstaan met ‘dat stukje even lezen’. In de liturgie kom je er niet mert ‘gewoon-doen’maar moet je altijd stileren. Dat geldt ook voor het tempo van spreken. Klachten over het spreektempo betekenen meestal niet dat het langzamer moet maar dat er meer ruimte (lees: stilte) tussen de zinnen ontbreekt.

Microfoon

Ook het gebruik van de microfoon moet geoefend worden. De kunst is om de microfoon zo te plaatsen dat men erin spreekt en tegelijk een afstand van circa twintig centimeter houdt. Veel katheders hebben het nadeel dat zij niet of moeilijk te verstellen zijn, waardoor lange lezers in de problemen komen. Vaak staan zij geknakt en met het gezicht naar beneden te lezen. Dan is het beter om de bijbel op de hand te nemen en zo de ruimte in te spreken. Verder is het zeer gewenst dat lezers zelf het tekstgedeelte aankondigen. Zowel de hoorders als de lector hebben deze ‘contactfase’nodig om elkaar te wennen.

Netwerk

In steeds meer gemeenten hebben lectorgroepen een vaste positie gekregen, te vergelijken met die van de cantorij en de leiding van de kindernevendiensten. De dienstgroep Neem en Lees is bereid om de kwaliteit van het lectoraat te bewaken, door advisering en door ook trainers te trainen en zo een netwerk van lectoraatgroepen te vormen. Op de steun van uitgeverij Narratio kunnen we daarbij rekenen, waarvan acte.
De samenwerking met de dienstencentra van de PKN laat te wensen over. Ondanks de nieuwe bezuinigingsronde is een voorstel onzerzijds om het werk waar mogelijk te delen niet opgepikt. Kennelijk moet het eerst ergeren wil het beteren. Wanneer zal het landelijk kerkinstituut opnieuw het potentieel ontdekken van de ‘vrijwilligers’in de kerk, waarvan velen de ‘professionals’overtreffen?

Dr Paul Oskam is rustend rector van het Theologisch Seminarium Hydepark. Samen met Arie van Herk schreef hij Neem en Lees. Gids van de schriftlezers. Gorrinchem: Narratio, 2006